Lược giải về ý chính của Bát Nhã Tâm Kinh - minh-an@buddhist.com

Thưa quý đạo hữu,

Cách đây mấy tuần chúng ta có bàn cãi về Bát Nhã Tâm Kinh 般若心經, hay nói cho đầy đủ là “Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh,” mà nguyên tác viết bằng Sanskrit là Mahaprajñāpāramitā-hridaya-sūtra (Anh ngữ: Heart of Perfect Wisdom Sutra, Hoa ngữ: 般若波羅蜜多心經). Lần cuối cùng, với một bạn trong nhóm, tôi nói đã rằng “Nếu anh thiền thì anh sẽ biết ngay bài kinh đó nói gì! Và thực ra chỉ cần hiểu danh hiệu ‘Quán Tự Tại’ là biết ngay đại ý của bài kinh.” Tuy nhiên, nếu truy cập vào các websites của các tôn giáo khác, chúng ta có thể thấy nhiều người “ngoại đạo” đã không ngừng mang những ý niệm đối đãi trong bài kinh đó ra làm trò cười, diễu dở, etc…

Nhận thấy các “chuyên viên diễu” đó đã sai lầm vì chỉ chú ý đến “phần ngọn” của bài Tâm Kinh, mà quên mất “phần gốc,” cho nên thư này được viết để bổ túc thêm chút đỉnh. Xin xem đây chỉ là vài gợi ý cho mấy bạn mới bắt đầu tìm hiểu Phật Pháp. Chi tiết rõ ràng có thể tìm xem trong các bài luận giải của các đại sư uyên bác, nhất là bộ Đại Trí Độ Luận của ngài Long Thọ.

Như vậy, “phần gốc” của bài Tâm Kinh đó nói gì? Xin hãy đọc:

QUÁN TỰ TẠI Bồ Tát HÀNH THÂM BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA thời …

Đây chính là “phần gốc” của bài kinh. Tất cả những đoạn còn lại đều là “phần ngọn”, nói lên cái nhìn (view) của người đã thực hành “BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA sâu thẳm (dẫn) đến bến bờ giải thoát.”

“Bát Nhã Ba La Mật Đa” là phiên âm từ chữ Sanskrit “prajñāpāramitā.” “Bát nhã” hay “prajña” có nghĩa là “trí tuệ.” Và “Ba La Mật Đa” hay “pāramitā” có nghĩa là “qua đến bờ bên kia” (thuật ngữ Hán-Việt gọi là “đáo bỉ ngạn,” có chỗ còn dịch là “độ”). “Bờ bên kia” là “bờ giải thoát” vì trong đạo Phật, “sinh tử luân hồi” thường được ví như biển cả, hay một giòng sông. (Chắc hẳn các bạn đã từng nghe câu “đời là bể khổ, nhưng quay lại là thấy bến bờ!”). Như vậy, “Bát Nhã Ba La Mật Đa” chính là “trí tuệ không tánh” vì lúc thể nhập không tánh là lúc người ta đã vượt qua bể trầm luân đến bến bờ giải thoát (Xin lưu ý ở đây: Chữ “không tánh” (tức “shūnyatā”, hay “suniyata”) được dùng vì đây là một bài kinh Phật Giáo Đại Thừa, thay vì “vô ngã” (anatta) của Phật Giáo Nguyên Thủy).

Nhân tiện, cũng xin thưa rằng chữ “độ” như trong Đại Trí Độ Luận của ngài Long Thọ, hay “Lục Độ Ba La Mật” (tức 6 phép tu của Bồ tát) có nghĩa là “đưa người khác sang bến bờ giải thoát.” Như vậy, thuật ngữ “cứu độ” hay “hoá độ” hoàn toàn nằm trong ý nghĩa của đạo Phật.

Nguyên văn tiếng Sanskrit của bộ luận này cũng như tên tác giả là Mahaprajñāpāramitā-shastra của Nāgārjuna (“Maha” là “to lớn”, Hán-Việt gọi là “Đại,” và “shastra” là “luận giải”); còn tựa đề của bài kinh có chữ “hridaya,” Hán-Việt dịch là “tâm,” bao hàm ý nghĩa là “chính yếu” hay “quan trọng nhất.” Và như vậy, ý nghiã tổng quát của tựa đề bài kinh cũng có thể hiểu một cách nôm na là “Bài kinh quan trọng nhất có khả năng giải thoát mọi khổ đau bằng trí tuệ to lớn.”

Trước đó, có chữ “Quán Tự Tại” là danh hiệu của vị bồ tát trong bài kinh. Sanskrit gọi là “Avalokiteshvara.” Trong nhiều bài kinh khác (như phẩm Phổ Môn trong kinh Diệu Pháp Liên Hoa) chữ này được dịch là “Quán Thế Âm.” Đây chỉ là một cái tên. Nhưng mà khác với Tây Phương, tên Á Đông luôn luôn mang một ý nghĩa nào đó. Vậy thì xin mạn phép tạm giải thích sơ lược: “Quán” có nghĩa là “nhìn/nghe/suy tư/chiêm nghiệm một cách thâm sâu”, “Thế Âm” là “âm thanh của thế gian” (hay “âm thanh khổ đau của chúng sinh trong thế gian”), còn “Tự Tại” bao hàm ý nghĩa “cực lạc” hay “niết bàn” –một trạng thái thiền mà không ngôn ngữ văn tự nào diễn tả chính xác được. Cụm từ “an nhiên tự tại” mà chúng ta thường nghe cũng nằm trong ý nghĩa này. Nhưng hiểu theo tinh thần Phật Pháp thì “tự tại” chính là trạng thái “thường lạc (khi) ngã tịnh”, tức là “niềm an lạc thường hằng” lúc “cái ta” không còn dấy động nữa. Lúc đó là lúc thể nhập “không tánh.”

Tóm lại, ý nghĩa quan trọng nhất của bài Bát Nhã Tâm Kinh nằm ở ngay câu đầu. Và nếu chúng ta thực hành pháp “Bát Nhã Ba La Mật Đa sâu thẳm” như ngài Quán Tự Tại Bồ Tát thì chúng ta cũng sẽ thấy “ngũ uẩn giai không” (tức sắc, thọ, tưởng, hành và thức, hay 5 yếu tố làm nên “cái ta” đều không có tự thể), do đó chúng ta cũng sẽ chấm dứt mọi khổ đau.

Tất cả các đoạn sau của bài kinh (hay “phần ngọn”) chỉ nhằm nói nên cái nhìn không chấp trước về vạn pháp xuyên qua cặp mắt trí tuệ không tánh của người đã chấm dứt mọi khổ đau và đã giải thoát khỏi sinh tử luân hồi. 5 chữ quan trọng nhất trong phần này là “Thị chư pháp không tướng …”

Đoạn kết nói rằng tất cả các vị “Bồ đề tát đoả” cũng hành trì theo pháp “Bát Nhã Ba La Mật Đa sâu thẳm” mà tâm không còn vướng mắc, (nên) xa lìa được tất cả mộng tưởng điên đảo, và giác ngộ được niết bàn (nirvāna). “Bồ đề tát đoả” (bodhisattva) -thường được viết tắt là “Bồ tát”, có nghĩa là một chúng sinh hữu tình (sattva) đã giác ngộ (bodhi). Và vì tâm đã trống rỗng, không còn dính mắc, không còn phân biệt, cho nên các vị bồ tát có thể tích cực cứu giúp muôn loài.

Cũng vậy, chư Phật trong quá khứ, hiện tại và vị lai, vì cũng đã từng tu hành theo pháp “Bát Nhã Ba La Mật Đa sâu thẳm” mà đắc được “A nậu đa la tam miệu tam bồ đề” (Anuttara-samyaksambodhi) –một thuật ngữ Phật học mà Hán-Việt dịch là “Vô thượng chính đẳng chính giác” (tức quả vị giác ngộ cao nhất).

Cuối cùng, (vì biết có công năng diệu dụng như vậy), “Bát Nhã Ba La Mật Đa” là đại thần chú, là đại minh chú, là vô thượng chú, là vô đẳng đẳng chú (tức không có chú nào sánh bằng), có thể thực sự diệt trừ được được khổ đau, cho nên (ngài quán Tự Tại Bồ Tát) liền nói chú:

“YẾT ĐẾ, YẾT ĐẾ, BA LA YẾT ĐẾ, BA LA TĂNG YẾT ĐẾ, BỒ ĐỀ TÁT BÀ HA”

(“Gate, gate, paragate, parasamgate, bodhi, svaha!”)

Như đã nói, đây chỉ là lược giải ý nghĩa quan trọng nhất của bài Tâm Kinh. Muốn biết rõ chi tiết xin quý vi tham khảo Đại Trí Độ Luận của ngài Long Tho, hay các sách của các thày Thiện Hoa, Trí Thủ, Thanh Từ, Nhất Hạnh, etc…

Kính,

Minh An

Phụ lục:

Bản chữ Hán-Việt

Quán Tự Tại Bồ Tát hành thâm Bát nhã Ba la mật đa thời, chiếu kiến ngũ uẩn giai không, độ nhứt thiết khổ ách.

Xá Lợi Tử, sắc bất dị không, không bất dị sắc, sắc tức thị không, không tức thị sắc, thọ tưởng hành thức diệc phục như thị.

Xá Lợi Tử, thị chư pháp không tướng, bất sanh bất diệt, bất cấu bất tịnh, bất tăng bất giảm.

Thị cố không trung vô sắc, vô thọ tưởng hành thức.

Vô nhãn nhĩ tỷ thiệt thân ý, vô sắc thanh hương vị xúc pháp, vô nhãn giới nãi chí vô ý thức giới.

Vô vô minh, diệc vô vô minh tận, nãi chí vô lão tử, diệc vô lão tử tận.

Vô khổ, tập, diệt, đạo.

Vô trí diệc vô đắc, dĩ vô sở đắc cố.

Bồ đề tát đõa y Bát nhã Ba la mật đa cố, tâm vô quái ngại, vô quái ngại cố, vô hữu khủng bố, viễn ly điên đảo mộng tưởng, cứu cánh Niết bàn.

Tam thế chư Phật, y Bát nhã Ba la mật đa cố, đắc A nậu đa la Tam miệu Tam bồ đề.

Cố tri Bát nhã Ba la mật đa, thị đại thần chú, thị đại minh chú, thị vô thượng chú, thị vô đẳng đẳng chú, năng trừ nhất thiết khổ, chân thật bất hư.

Cố thuyết Bát nhã Ba la mật đa chú, tức thuyết chú viết

Yết đế yết đế, ba la yết đế, ba la tăng yết đế, bồ đề tát bà ha.

Bản dịch nghĩa

Ngài Bồ Tát Quán Tự Tại khi thực hành trí tuệ Bát Nhã Ba la mật thâm sâu, thì soi thấy năm uẩn đều là không, do đó vượt qua mọi khổ đau ách nạn.

Nầy Xá Lợi Tử, sắc chẳng khác gì không, không chẳng khác gì sắc, sắc chính là không, không chính là sắc, thọ tưởng hành thức cũng đều như thế.

Nầy Xá Lợi Tử, tướng không của các pháp ấy chẳng sinh chẳng diệt, chẳng nhơ chẳng sạch, chẳng thêm chẳng bớt.

Cho nên trong cái không đó, nó không có sắc, không thọ tưởng hành thức.

Không có mắt, tai, mũi, lưỡi, thân ý. Không có sắc, thanh, hương vị, xúc pháp. Không có nhãn giới cho đến không có ý thức giới.

Không có vô minh,mà cũng không có hết vô minh. Không có già chết, mà cũng không có hết già chết.

Không có khổ, tập, diệt, đạo.

Không có trí cũng không có đắc, vì không có sở đắc.

Khi vị Bồ Tát nương tựa vào trí tuệ Bát Nhã nầy thì tâm không còn chướng ngại, vì tâm không chướng ngại nên không còn sợ hãi, xa lìa được cái điên đảo mộng tưởng, đạt cứu cánh Niết Bàn.

Các vị Phật ba đời vì nương theo trí tuệ Bát Nhã nầy mà đắc quả vô thượng, chánh đẳng chánh giác.

Cho nên phải biết rằng Bát nhã Ba la mật đa là đại thần chú, là đại minh chú, là chú vô thượng, là chú cao cấp nhất, luôn trừ các khổ não, chân thật không hư dối.

Cho nên khi nói đến Bát nhã Ba la mật đa, tức là phải nói câu chú:

Yết đế yết đế, ba la yết đế, ba la tăng yết đế, bồ đề tát bà ha.

(Qua rồi qua rồi, qua bên kia rồi, đến bờ bên kia rồi, giác ngộ rồi đó!)

Bản phổ thơ lục bát

Khi hành Bát Nhã Ba La
Ngài Quán Tự Tại soi ra tột cùng
Thấy ra năm uẩn đều Không
Bao nhiêu khổ ách khốn cùng độ qua

Nầy Xá Lợi Tử xét ra
Không là sắc đó, sắc là không đây
Sắc cùng không chẳng khác sai
Không cùng sắc vẫn sánh tài như nhau
Thọ, tưởng, hành, thức uẩn nào,
Cũng như sắc uẩn, một màu không không

Nầy Xá Lợi Tử ghi lòng
Không không tướng ấy, đều không tướng hình
Không tăng giảm, không trược thanh
Cũng không diệt, cũng không sanh pháp đồng
Vậy nên trong cái chơn không
Vốn không năm uẩn, cũng không sáu trần
Mắt, tai, mũi, lưỡi, ý, thân
Vị, hương, xúc, pháp, cùng phần sắc, thinh
Từ không giới hạn mắt nhìn
Đến không ý thức, vô minh cũng đồng
Hết vô minh, cũng vẫn không
Hết già, hết chết, cũng không có gì
Không khổ, tập, diệt, đạo kia
Trí huệ chứng đắc cũng là không không

Sở thành, sở đắc bởi không
Các vì Bồ Tát nương tùng huệ năng
Tâm không còn chút ngại ngăn
Nên không còn chút băng khoăng sợ gì
Đảo điên mộng tưởng xa lìa
Niết Bàn mới đến bên kia bến bờ

Ba đời chư Phật sau, xưa
Đắc thành Chánh Giác cũng nhờ huệ năng
Trí huệ năng lực vô ngần
Đại Minh vô thượng, Đại Thần cao siêu
Trí huệ năng lực có nhiều
Thật là thần chú trừ tiêu não phiền
Trí huệ năng lực vô biên
Dẫn đường giải thoát qua bên giác ngàn
Liền theo lời chú thuyết rằng:
Độ tha giác ngộ khắp trần chúng sanh.

Yết đế, yết đế
Ba la yết đế
Ba la tăng yết đế
Bồ đề Tát bà ha

Bản chữ Phạn

Bản chữ Hán

Trích từ:

http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1t-nh%C3%A3-ba-la-m%E1%BA%ADt-%C4%91a_t%C3%A2m_kinh