Giáo sư Trịnh Xuân Thuận nói về tinh thần khoa học của Phật giáo 

Nhà  khoa học làm những cuộc quan sát, thí nghiệm. Trong Phật giáo, con người tự thí nghiệm lấy chính ḿnh. Họ tự t́m lấy con đường của họ.  Tôi đă đối thoại với Matthieu Ricard, nói chung, chúng tôi đă t́m ra  rất nhiều sự đồng nhất. Trong giáo lư Phật giáo, sự tương thuộc là khái niệm cơ bản. Khái niệm này thể hiện khắp muôn nơi.

 

Thí dụ trong khoa học hiện đại, người ta xác định rằng chúng ta là những bụi sao, sinh ra từ ngôi sao, phụ thuộc vào ngôi sao. Darwin tuyên bố chúng ta là bà con với động vật, với động vật linh trưởng v.v… Chúng ta đích thực là anh em của sư tử trong đồng cỏ, chúng ta mang cùng chung với vũ trụ một phả hệ. Một hạt cát mang tất cả lịch sử vũ trụ và lịch sử này dẫn lối cho chúng ta...

 

- Thưa Giáo sư Trịnh Xuân Thuận, ông trách những  nhà  khoa học v́ họ bằng ḷng dừng lại về mối liên quan của những sự kiện khoa học mà không cố gắng để tổng hợp chúng. Ông không nghĩ  là kiến thức khoa học chỉ dừng lại ở những sự kiện này và chỉ sự kiện này mà thôi?

 

- GS. Trịnh Xuân Thuận: Tôi đồng ư phương pháp khoa học thực nghiệm là quan sát, đề ra những lư thuyết để giải thích những quan sát này. Nhưng tôi cũng nghĩ rằng nhà khoa học cũng là một con người, con người tự đặt ra những vấn đề siêu h́nh và triết lư. Bên cạnh đó, khoa học đă có soi sáng một số vấn đề nhất định. Từ sự kiện này, điều tốt nhất cho nhà khoa học là họ nên nói rơ khi nào họ vượt quá khuôn khổ khoa học (thực nghiệm), ch́m đắm trong những suy tư khác, mà những điều này đặt họ trong bối cảnh thí dụ như với vị trí con người trong vũ trụ, và tạo nên những ư nghĩa siêu h́nh lẫn triết lư cho khoa học.

 

Cuối cùng, theo tôi, cái mà tôi chú ư không  phải chỉ nói rằng trái đất quay quanh mặt trời hay mặt trời quay quanh trái đất, mà là việc con người xác định vị trí ḿnh ở trong vũ trụ đó như thế nào. Chung quy lại, chính nhân loại là vấn đề mà tôi lưu tâm.

 

- Sau lần gặp ông, Dominique Leglu có viết rằng ông đă quả quyết “tổng hợp Thiên văn học với Sinh vật học, Vật lư hạt tử... mỗi thứ một ít, những ǵ chúng ta đă học được trong thế  kỷ này”. Phải chăng đây là một kho dữ liệu quy mô? Ông có đạt được việc tổng hợp kiến thức khoa học mà chúng ta thu lượm được trong thế kỷ XX không?

 

- Sinh vật học, Khảo cổ học, Toán học hoàn toàn không thuộc lĩnh vực của tôi. Tôi dùng Toán học như một dụng cụ để diễn tả thiên nhiên bởi v́ ngôn ngữ của thiên nhiên là Toán học. Tôi trích dẫn từ những bản báo cáo khoa học của những chuyên gia trong quyển sách mới của tôi. Cuốn sách này sẽ xuất bản sắp tới tại Paris, tựa đề là Origines(2). Quyển này không những chỉ bàn về nguồn gốc vũ trụ, của những thiên hà, các tinh tú, các hành tinh, mà c̣n đề cập đến sự sống và ư thức. Nguồn gốc sự sống và ư thức không phải là lĩnh vực của tôi, nhưng tôi cũng cố gắng đọc những ǵ mà các khoa học gia khác, những nhà khoa  học đứng đắn, muốn nói. Tôi đi dự các hội nghị quốc tế để nghe những chuyên gia nói về đề tài này, từ đó tôi đưa ra ư kiến và những tổng hợp của chính tôi. Tôi nghĩ rằng đây là việc cần phải làm.

 

Ông biết không, đời sống không phải là một mảnh đời bị xẻ nhỏ. Chúng ta sống trong sự tiếp nối mà trong đó có tất cả: từ sinh vật, bầu trời cho đến thi ca. Chúng ta được sinh ra từ bụi sao. Tại sao lại giam hăm tất cả trong những ngăn trở giả tạo? Tôi tỏ ḷng thán phục những danh nhân ở thế kỷ thứ XVII hay XVIII như Leonardo da Vinci, v́ ông không những là một  nghệ sĩ tài hoa mà c̣n là một người có viễn kiến về khoa học, hoặc là những nhà viết tự điển bách khoa, mà Diderot là một thí dụ.

 

Chúng ta thiếu rất nhiều kiến thức phổ quát. Khoa học càng ngày càng trở  nên chuyên môn hóa. Chuyên gia chỉ biết tất cả những ǵ thuộc về chuyên đề mà không biết ǵ khác, đó là  một điều đáng tiếc. Người ta thấy cây mà không biết đến rừng. Theo tôi, nh́n thấy toàn thể là điều trọng yếu. Việc này cần rất nhiều cố gắng, rất nhiều thời gian. Nếu các chuyên gia nghĩ rằng thiên hạ bị lầm lẫn, họ nên bước ra khỏi lĩnh vực của ḿnh và tŕnh bày các ư kiến phê b́nh. Tôi cố gắng làm việc này, không những chỉ cho tôi mà c̣n san sẻ cho người khác. Bởi vậy tôi cũng viết nữa.

 

- Trong những câu chuyện với  ông, ông thường đề cập  đến  Albert Einstein. Nhà  bác  học  này đă một lần diễn tả ư tưởng của ông ta về tôn giáo và Thượng đế  như sau: “Tôn giáo của tôi chỉ  là một sự thán phục kính cẩn của tôi về Đấng tối cao vô hạn  này, Đấng đă hiển lộ đến những chi tiết nhỏ nhất mà trí óc yếu kém của chúng ta có thể  nhận thức được. Niềm tin sâu xa đầy ấn tượng về sự hiện hữu của Đấng quyền năng, người hiển lộ trong vũ trụ khó hiểu tạo thành ư tưởng của tôi về Thượng đế”. Khoa học có tương hợp với tôn giáo và  ư niệm về Thượng đế  không?

 

- Einstein là thần tượng khoa học của tôi. Ông biết không, khoa học là một cửa sổ, nơi đó người ta nh́n được thực tại. Tôn giáo là một cửa sổ khác. Có nhiều cửa để ta có thể hiểu được thực tại. Tôi nghĩ rằng khoa học không có độc quyền trong việc t́m kiếm thực tại. Con người cần đến tôn giáo và tâm linh. Con người cũng cần thi ca. Thơ là một cửa sổ khác. Con người cũng cần nghệ thuật. Lĩnh vực nào cũng quan trọng. Thật vậy, nếu hai lĩnh vực khác nhau, thí dụ khoa học và tín ngưỡng, có ư muốn cùng diễn tả thực tại, và nếu như cả hai cùng có những hệ thống suy tư mạch lạc và hợp lư, th́ chúng sẽ gặp nhau ở đâu đó, bởi v́ cả hai đều diễn tả chung một vấn đề. Nếu không, thế nào cũng có một vấn đề ở đâu đó và một trong những quan niệm phải sai.

 

- Trong cuộc phỏng vấn dành cho Dominique Leglu, ông nói: “Khi tôi thấy một thiên hà ở góc kính thiên văn của tôi, tôi không nghĩ rằng tất cả nét đẹp này ở đây là do t́nh cờ”.  Ư nghĩ này được bổ sung bởi sự xác quyết của  ông trong tác phẩm “L'infini dans la paume de  la main”: “Tôi không thể quan niệm rằng tất cả nét đẹp, sự hài ḥa và tính nhất thể của thế giới lại chỉ là do may mắn”. Sự xác định của ông nối kết với lời tuyên bố nổi tiếng của Alfred Kastler, Nobel Vật lư: “Ư nghĩ rằng thế giới, vũ trụ vật chất, tự h́nh thành một ḿnh đối với tôi là vô  lư. Tôi không quan niệm thế giới với chỉ có một Đấng sáng tạo duy nhất, nghĩa là một Thượng đế”. Nhưng cũng trong cuộc phỏng vấn ông bảo rằng giả thuyết ngẫu nhiên vẫn luôn có giá trị...

 

- Đúng như vậy. Ông đặt câu hỏi về sự ngẫu nhiên và tất yếu, được lấy từ thuật ngữ của Jacques Monod trong tác phẩm nổi danh của ông ta năm 1971. Khoa học không thể vận hành giữa sự t́nh cờ  và tất yếu được. Vũ trụ học hiện đại khám phá ra rằng vũ trụ đă được điều động một cách vô cùng chính xác để cho phép sự sống xuất hiện đầu tiên và tiếp theo là trí thông minh, để cho con người có khả năng cảm nhận sự ḥa điệu và nét thẩm mỹ của vũ trụ và để tự đặt ra câu hỏi về vũ trụ ḿnh đang sống. Bởi v́ tất cả chúng ta đều sinh ra từ những bụi sao, chúng ta được sinh ra từ vũ trụ.

 

Khoa học thích giải thích sự việc này hơn bằng cách trưng dẫn sự t́nh cờ. Những mô h́nh của Big Bang chỉ rằng vũ trụ của chúng ta như là  một dấu vết trong muôn trùng những dấu vết trong muôn ngh́n thế giới. Trong tất cả các vũ trụ khác đều xảy ra đủ loại phối hợp của hằng số vật lư, của những quy luật vật lư, của những điều kiện nguyên thủy đang điều hợp sự tiến hóa vũ trụ. Người ta nhận thấy nhờ dùng mô h́nh giả vũ trụ bằng máy vi tính, bởi v́ người ta không thể tái tạo Big Bang trong pḥng thí nghiệm, nếu người ta thay đổi một ít các vật chất, quy luật vật lư hay hằng số vật lư th́ các tinh tú sẽ không xuất hiện: không có tinh tú, không có nguyên tố nặng, không có nguyên tố nặng th́ không có sự sống, không có sự sống, sẽ  không có ư thức! Chúng ta được cấu tạo bởi carbon, oxygen. Phải có những nguyên tố nặng mới tạo ra sự sống và ư thức

 

Vũ trụ của chúng ta có những sự phối hợp cho đời sống và sự khôn ngoan. Người ta thấy rằng khi thay đổi một số ít phối hợp cho tất cả những vũ trụ khác th́ không nảy sinh ra sự sống. Người ta có thể nói rằng, t́nh cờ vũ trụ của chúng ta đă có những sự phối hợp chính xác và gọi là chúng ta may mắn trúng số. Nhưng tất cả  mọi  vũ trụ  khác đều hoàn toàn không có sự sống và ư thức. Vậy sự ngẫu nhiên có thể có trong khoa học, nhưng phải xem đó như có vô số vũ trụ mà người ta gọi là muôn ngh́n vũ trụ. Khi ông không tin là có vô số vũ trụ, mà lại tin chỉ có một vũ trụ, th́ ông phải giải thích sự vận hành này bằng cách dùng đến, có thể nguyên tắc sáng tạo. Khoa học không phân biệt giữa hai loại này. Muôn ngh́n vũ trụ cũng như vũ trụ đều có thể có trong khoa học. Phải đánh cuộc như Pascal(3). Phải đánh cuộc. C̣n tôi, tôi cá là có một vũ trụ duy nhất được điều hành bởi một nguyên tắc sáng tạo, nhưng bằng sự lương thiện trí thức, tôi nêu lên rằng khoa học phải kêu gọi thêm một dụng cụ  khác: sự ngẫu nhiên. Là người nhạy cảm, tôi đánh cá có sự không-t́nh-cờ, ư nghĩa, tất yếu.

 

- Thưa Giáo sư, Thiên văn học là  lĩnh vực của  ông. Ông  đề ra một cuộc thảo luận với tiêu đề “Big Bang và sau đó?". Big Bang  đă được bao nhiêu lâu? Và làm thế nào ông chắc chắn là vũ trụ có sự khai nguyên?

 

- 7Dựa theo những đo đạc gần đây về các bức xạ hóa thạch mà người ta nghĩ là Big Bang đi ngược về trước 14 tỷ năm. Bằng cách quan sát, người ta kê ra ba lập luận để chứng minh Big Bang đă xảy ra.

 

Lập luận thứ nhất do Edwin Hubble, một nhà thiên văn Mỹ, khai triển năm 1929, liên hệ tới thuyết bành trướng vũ trụ. Nếu ông tính thời gian để cho một thiên hà đi từ khởi điểm đến hiện điểm, ông sẽ t́m ra rằng thời gian giống y hệt nhau, bởi v́ khoảng cách tỷ lệ với vận tốc. Bằng chứng được xác minh: thiên hà ở càng xa trái đất, vận tốc di chuyển của nó càng tăng một cách tỷ lệ. 

 

Lập luận quan sát thứ hai là phù hợp với sự khám phá về cái c̣n lại của  nhiệt độ khi tạo dựng, người ta gọi là bức xạ hóa thạch, mà ta thấy khắp nơi trong vũ trụ. 

 

Bằng chứng thứ ba là tính đồng thể của các nguyên tố hóa học. Người ta nghĩ rằng hydrogen và helium chiếm 90% vũ trụ, được h́nh thành ba phút sau Big Bang. Tất cả mọi nguyên tố khác đều được h́nh thành đó trong ḷng các ngôi sao. Từ đó ta suy ra rằng nếu mọi vật được làm bởi hydrogen và nhất là helium, tỷ lệ hóa học phải đồng nhất khắp nơi. Mọi thiên hà và tinh tú đều luôn  luôn có suưt soát cùng một tỷ lệ helium hay hydrogen.

 

-  Người ta có thể hỏi ông rằng có cái ǵ trước Big Bang không và vũ trụ sẽ tồn tại trong  bao nhiêu lâu?

 

- Câu hỏi “Có cái ǵ trước Big Bang không” không đặt ra đúng lắm, bởi v́ tất cả đều xảy ra đồng thời với Big Bang. Nếu như không có thời gian th́ người ta cũng không thể nói về thời kỳ trước thời gian được. Trước thời gian không có thời gian. Dù sao đi nữa, người ta cũng không có dụng cụ vật lư và toán học cần thiết cho việc này. Hiện tại có hai thuyết diễn tả vũ trụ là thuyết vô cùng lớn (thuyết Tương đối tổng quát của Einstein) và thuyết vô cùng nhỏ (Cơ học lượng tử), cả hai được nghĩ ra vào đầu thế kỷ thứ XX. Hai thuyết này hăy c̣n tách biệt nhau, phải nhập cho chúng làm một, đó là trọng lực lượng tử, bởi v́ trọng lực là căn bản của thuyết Tương đối tổng quát. Nhưng  người ta chưa tiến bộ mấy trên con đường đưa chúng lại gần nhau. Vũ trụ tồn tại trong bao lâu? Hiện tại người ta nghĩ rằng có một vũ trụ phẳng, nghĩa là trương nở vĩnh viễn.

 

- Ông có chia sẻ mối bi quan của nhà vật lư Louis Leprince-Ringuet về việc khảo cứu khoa  học, mặc dù có những tiến bộ vẻ vang và sự phát triển ngoại hạng của khoa học, người nghiên cứu hiểu khoa học dễ dàng, nhưng nó không mang đến một câu trả lời nào cho những vấn đề trọng đại được đặt ra bởi tư duy của con người, từ khi con người hiện diện? Có phải khoa học bất lực ở điểm này?

 

- Tôi không chia sẻ ư kiến này. Ngược lại, tôi nghĩ là chúng ta đă được học rất nhiều. Lịch sử  của Big Bang là một lịch sử rực rỡ về nguồn gốc của nó, một lịch sử dài 14 tỷ năm mà mọi người, mọi môn khoa học khác nhau, đều quy tụ nhau để xác minh, tinh lọc, để viết một bức tranh lịch sử từ đó và đưa chúng ta đến hôm nay. Và tất cả mọi việc đều được tinh luyện ở thế kỷ thứ XX. Ngược lại, tôi nghĩ là sự khảo cứu đă cho ta biết rất nhiều. Tôi thực sự không chia sẻ mối bi quan này.

 

-  Chính ông, ông đă nói ở đâu đó “Nhân loại chỉ là một hạt cát trên băi vũ trụ rộng lớn”. Có phải chăng nó mất giá trị và đáng sợ?

 

- Vâng, đúng thế. Đó là phản ứng mà người ta có thể có. Theo Vũ trụ học hiện đại, ta phải đương đầu với sự thu hẹp chỗ ở của con người trong vũ trụ. Đúng vậy, trái đất chỉ là một trong các hành tinh trong số một trăm triệu ngôi sao ở trong hàng trăm tỷ thiên hà. Như vậy nghĩa là tổng cộng có 100 tỷ x 100 tỷ x 10 nếu một ngôi sao có 10 hành tinh. Có vô số hành tinh, và con người đă bị thu nhỏ đi cả thời gian lẫn  không  gian. Ta có thể lo lắng mà la lên như Pascal đă từng than vào thế  kỷ XVII: "Sự im lặng vĩnh cửu của không gian vô tận làm tôi sợ hăi”. Ông biết không, ngay cả khi người ta chưa học hỏi được hết những ǵ từ tiếng thét của Pascal, nhất là ở thế kỷ XX, tôi cũng không chia sẻ với nỗi bi quan này. Vũ trụ học hiện đại đă cho ta biết là  vũ trụ đă điều khiển một cách vô cùng chính xác cho sự nảy sinh sự sống và con người, điều này cho tôi nghĩ rằng chính chúng ta làm cho vũ trụ có ư nghĩa. Tạo ra cái tuyệt đẹp và hài ḥa để làm ǵ nếu không có con người để quan sát nó? Một sự thông minh nào đó phải xuất hiện, việc này trùng hợp với trường hợp của chúng ta, bởi ta chưa khám phá ra những sự thông minh ngoài trái đất. Từ đó, tôi hân hoan và nói cũng như Paul Claudel: "Sự lặng thinh vĩnh cửu của những không gian vô tận không làm tôi sợ hăi nữa. Tôi đi dạo ở những nơi đó với niềm tự tin quen thuộc. Chúng ta không ở một góc mất hút của sa mạc hoang sơ và vô dụng. Mọi nơi trong vũ trụ đều là anh em một nhà với chúng ta”.

 

-  Cũng như khoa học, Phật giáo là một phần đời sống của ông. Ông thích hợp với mẫu người mà nhà khoa học Werner von Braun, cha đẻ của khoa Hàng không vũ  trụ: “Con người cần ḷng  tin như cần  bánh ḿ, nước  và  không  khí”. Cùng với Matthieu Ricard, một nhà  khoa học đă nghiên cứu các kinh sách Tây Tạng và  đă quy y theo đạo Phật, ông đă  viết quyển “L'infini dans  la  paume de  la  main”, một đối thoại về khoa học và  đạo Phật. Sự đối thoại đó dựa trên căn bản nào? Và cũng nên nêu lên rằng, ngược chiều với cuộc hành tŕnh của Matthieu Ricard, ông là một Phật tử trở thành nhà khoa học...

 

- Phật giáo không phải là một đức tin thần khải, đó là một hệ thống tư tưởng rất duy lư. Đức Phật không phải là Thượng đế, Ngài là hướng dẫn viên cho cuộc hành tŕnh. Ngài đă t́m ra chủ đích, đó là sự Giác ngộ, và mỗi con người chúng ta phải tự thể nghiệm lấy. Đức Phật nói: “Đừng bao giờ tin lời Ta nói. Phải thực chứng cho riêng ḿnh”. Ta trở lại phương thức cơ bản của khoa học: thí nghiệm. Phật giáo rất vững vàng để đương đầu với khoa học.

 

-  Ông tự đặt ḿnh trong hai  lĩnh vực, bởi v́ cả hai, khoa học  và Phật giáo, cùng đ̣i hỏi  thí nghiệm?

 

- Đúng  như vậy. Nhà  khoa học làm những cuộc quan sát, thí nghiệm. Trong Phật giáo, con người tự thí nghiệm lấy chính ḿnh. Họ tự t́m lấy con đường của  họ. Tôi đă đối thoại với Matthieu Ricard, nói chung, chúng tôi đă t́m ra rất nhiều sự đồng  nhất. Thí dụ, khái niệm về sự tương thuộc rất là cơ bản trong tín ngưỡng Phật giáo. Khái niệm này thể hiện khắp muôn  nơi. Thí dụ trong khoa học hiện đại, người ta xác định rằng chúng ta là những bụi sao, sinh ra từ ngôi sao, phụ thuộc vào ngôi sao. Darwin tuyên bố chúng ta là bà con với động vật, với động vật linh trưởng v.v… Chúng ta đích thực là anh em của sư tử trong đồng cỏ, chúng ta mang cùng chung với vũ trụ một phả hệ. Một hạt cát mang tất cả lịch sử vũ trụ và lịch sử này dẫn lối cho chúng ta.

 

Trong đạo Phật, người ta cũng t́m thấy khái niệm vô thường: tất cả đều chuyển động, tất cả đều thay đổi, tất cả đều tiến hóa, th́ đó cũng là thông điệp chính của khoa học. Các ngôi sao đều có lịch sử riêng của chúng: chúng sinh ra, sống và chết. Vũ trụ có một sự khai nguyên, một hiện tại và  một tương  lai. Chúng ta già, chúng ta thay đổi, núi ṃn. Tất cả đều thay đổi, tất cả đều chuyển động. Người ta gặp mọi thứ này trong khoa học. Có sự đồng  nhất quan trọng giữa khoa học và đạo Phật. Như Einstein đă nói quá đúng: "The religion of the future will be a cosmic religion. It will have to transcend a personal God and avoid dogma and theology. Encompassing both the natural and the spiritual, it will have to be based on a religious sense arising from the experience of all things, natural and spiritual, considered as a meaningful unity... Buddhism answers this description... If there is any religion that could respond to the needs of modern science, it would be Buddhism” (4). 

  

(1) Tựa đề của người dịch.

 

(2) Origines, La Nostalgie des Commencements, Fayard, Octobre 2003.

 

(3) Theo Pascal, người ta có thể đánh cuộc về niềm tin có sự hiện hữu của Thượng đế hay không mà không lo sợ phải mất mát ǵ cả. Nếu ta thắng, có nghĩa là có Thượng đế, th́ Thượng đế sẽ có về ḿnh; nếu thua, có nghĩa là không có Thượng đế, th́ người đánh cuộc cũng chẳng mất mát ǵ hết. (Chú thích của người dịch).

 

(4) Anh ngữ trong nguyên bản (Chú thích của nguời dịch).

 

(Theo thuvienhoasen.com)

 

Đỗ Kim Thêm, Vơ Thị Diệu Hằng (Dịch)